Ulttyń úlgili ulyqtary birlikke uıyp, bitimge kelgen

Kesheden keldik búginge dep, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn túgendep jatqan bıylǵy jyldyń salmaǵy da, berer taǵylymy da, kórseter ónegesi de az emes. Sonyń bastysy, jurtymyz jutań jerden shyqpaǵan, arǵy-tegi jer tósin shymyrlatyp shyǵyp jatatyn taza bastaýdaı ata tarıhymyzdy, onyń ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynyp, Otanymyz boıynsha keń kólemde atalyp jatqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy edi. Osy arada eldigimizdi alǵan eleń-alań tusta barymyzdyń baǵasyna qaıtsek jetemiz, joǵymyzdy túgendeýdiń joly qandaı bolmaq, degen san suraqty alǵa tartyp, soǵan jaýap izdep sharq urǵan sátte «Egemen Qazaqstan» gazeti el tarıhy, onyń ishinde Qazaq memlekettigi men Qazaq handyǵy týraly maqalalar uıymdastyrǵanyn eske sala ketsek deımiz. Onyń alǵashqysyn kórnekti zertteýshi, búkil eńbegi muraǵattaǵy derekterge negizdelgen, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, bul kúnde aramyzda joq Januzaq Qasymbaev pen belgili aqyn Jarylqasyn Boranbaev taldaý maqalalar jazǵan bolatyn. Irgemiz bekip, ál-aýqatymyz kóterilip, abyroı-bedelimiz asqan tusta, sol alǵashqy qadam endi Memleket basshysynyń tikeleı qoldaýymen bıik deńgeıde uıymdastyrylyp, tórt qubylamyz túgendelip, handyq júıeniń qalyptasqan dástúri jan-jaqty saralanyp, úlgi alar ulyqtarymyzdyń ómir joly túgendelý ústinde. Sondaı Qazaq handyǵyna arnalǵan alqaly jıyn jaqynda Astanada Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń uıytqy bolýymen «Qazaq handyǵynan – «Máńgilik Elge» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótken edi.

Qazaq handyǵynyń qurylýy qazaq jurtynyń irgeli eldigin kórsetedi. Pre­­­­­zıdenttiń ótken jylǵy Táýelsizdik me­rekesine arnalǵan saltanatty jıynda: «Uly Dalada kúlli Eýrazııa qurlyǵyn ýysynda ustaǵan alyp memleketter bolǵan. Alyp keńistikti en jaılap, erkin bılep-tóstegen aıbarly halyqtar ómir súrgen. Búgingi Qazaqstan – sol babalardyń zańdy murageri. Ulttyq tarıhymyz ben mádenıetimizdegi mańyzdy datany – Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn atap ótetin bolamyz», degen bolatyn.

Osy uly uǵym arqaý bolǵan konferensııada Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Karl Baıpaqov «Qazaq han­dyǵynyń qalalary» atty baıandamasynda XV-XVIII ǵasyrlardaǵy Mas’ýda ben Osmanı Kýhıstanıdiń «Ta’rıh-ı Abý-l-Haır-hanı», Bınaıdiń «Shaıbanı-name», Rýzbıhan Isfahanıdiń «Mıhman-name-ıı Býhara», Mýhammad Haıdardyń «Ta’rıh-ı Rashıdı», Zaın ad-Dın Mahmýd Vasıfıdiń «Badaı’al-vakaı», Mahmýda ben Valıdiń «Bahr al-asrar», Hafız Tanyshtyń «Abdýlla-name», t.b. ıran, tú­rik, qytaı, orys jáne eýropalyqtar tilde­­rin­de ja­zylǵan eńbekteri negizinde qazaq dalasynda boı kótergen Saıram, Shymkent, Otyrar, Saýran, Syǵanaq, Sozaq, Áýlıe-ata, Saraıshyq, Úzgent, Jent, Qarnaq, Qarachýk, Iýnka, Sýrı, Ýrancha, Baban-Elgan, ózge de kóptegen qalalar men bekinisterdiń qalyptasý, damý tarıhyn, órkendeý kezeńderi men quldyraý shaqtaryn jan-jaqty sóz etti. Ol sonymen qatar, qazaq halqy kóshpendi ǵana emes, otyryqshy el bolǵanyn, qala salyp, saltanatty saraılar turǵyzǵanyn, onda órkenıettiń úlgisimen ómir súrgenin tilge tıek etip, nebir ultqa kerek, jurtqa qajet derekterdi atady. Aqıqatyna kelsek, búgingi qazaq tarı­­hynyń kóshbasynda kelmeske ketken keńes dáýiriniń ózinde qazaq qalybynyń órkendeý jolyn, ózindik órkenıeti bolǵanyn, oǵan arheologııalyq zertteýler júrgizgende tabylǵan jádigerlermen ómir súrý úlgisin kórsetken uly ǵalym Álkeı Marǵulan bastaǵan aıtýly tulǵalar turǵanyn esten shyǵarmaǵanymyz jón. Qazir solardyń ǵylymı eńbekterindegi derekter jan-jaqty zerdelenip, azat jurtymyzdyń búkil bitim-bolmysyn aınadaǵydaı kórsetý ústindemiz. Jer betinde jaqsysyn altynǵa orap qoıǵan birden bir halyq bolsa, ol qazaq ekenin kezinde kómeskileý aıtylsa, endi jarqyrap shyqty. Buryn ózimizge tán jaýharlarymyzǵa jaltaqtaı qarasaq, endi bizde de bar ekenine kóz jetkizdik. Sonyń bir dáleli, akademık aıtqan qalalar mysal bola alady.

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, professor Ábsattar Derbisáli Qazaq handyǵynyń qurylýyn hatqa túsirip ketken M.H.Dýlatıdiń eńbegine toqtalyp, orta ǵasyrda Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibektiń izgi isin jan-jaqty tereńnen qozǵap sıpattady. Onyń qaınar kózi Myrza Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» Mahmýd bın Amr Valıdiń «Bahr el-asrar fı manakıb al-ahııar» jáne belgisiz avtordyń «Tavarıh-ı gýzıda-ıı nýsrat name» syndy eńbekterinde jatqanyn atady. Ol sonymen birge, qazir tórtkúl dúnıege qazaq jurtyn Elbasy Nursultan Nazarbaev tanytsa, orta ǵasyrda Dýlatıdiń eńbeginen aldyńǵy qatarly Anglııa sııaqty memleketter Qazaq handyǵy týraly oqyp bilgenin jetkizdi. «Ataqty úndi ǵalymy, Orta Azııa tarıhyn zertteýshi professor Ram Rahýl 1999 jyly Dýlatıdiń Nıý-Delıdegi 500 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan konferensııa­da: «M.H.Dýlatı qazaq atyn álemge tanytqan danyshpan», degenin alǵa tartty. Ol Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde Kereı men Jánibek handarǵa «Qazaq handyǵy» atty jańa etnostyq birlestikke negizdelgen memleketti qurý jáne ony basqarýdyń tarıhı mindeti júktelgenin naqty derektermen jazǵanyna mysaldar keltirip, qazaqtyń osy eki hanynyń arǵy ata-babalary Shyńǵys hannan taraıtynyn da atap ótti. Ǵalym sóziniń sońynda Kereı men Jánibek qurǵan Qazaq handyǵy tarıh sahnasyna kóterilgennen bastap, talaı tar jol, taıǵaq keshýlerge toly jyldar men ǵasyrlardy bastan keshkenin, Aqtaban shubyryndyny kórgenin, HH ǵasyrda mıllıondaǵan qandastarymyzdan kóz jazyp qalǵanymyzdy, stalındik terrordyń zardaby jer baýyrlatqanyn, keshegi Uly Otan soǵysynda da joǵaltqandarymyzdyń az bolmaǵanyn tilge tıek etip: «Jaratýshy Iemiz 1991 jyly halqymyzdy kópten kútken, ańsaǵan azattyqty Nursultan Ábishuly tusynda syı etti. Endi sol qıyn jyldar kelmeske ketsin deýmen qatar, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara otyryp, máńgilik el bolýǵa umtylýymyz kerek. Elimizge Allataǵala sony násip etsin!», dep oıyn túıindedi.

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri, UǴA korrespondent-múshesi, professor Merýert Ábýseıitova «Qazaq handyǵynyń dıplomatııasy» degen ­baıandamasynda bul salada da ultymyz­dyń ózindik úlgisi bolǵanyn naqty mysaldarmen alǵa tartty. «Qazaqstan men Orta Azııada memleketaralyq qatynastar, el bıleýshileriniń dıplomatııasy kúni búginge deıin zerttelmegeni birqatar derekkózderde baıandalady. Dıplomatııa arqyly el bıleýshileri syrtqy saıasatty ne soǵysý arqyly, ne halyqaralyq baılanystardy nyǵaıtý arqyly júrgizgen», dep mundaı ister derekkózderinde jazylǵanyn, E.Mýn­shıdiń, H.Tanyshtyń, Sýhaıpanyń jazbalarynda jáne «Bahr-al-asrarda», «Týhfat al-hanıde» egjeı-tegjeıli habarlanǵanyn alǵa tartty. Sondaı-aq, ǵalym ártúrli sanattardaǵy jazbasha derekterdi, gramotalardy, mórlerdi, monetalardy taldap Qazaq handyǵynyń kórshi memlekettermen dıplomatııalyq qarym-qatynastarynyń, tarıhyna toqtaldy. Halyqaralyq kelisimsharttardy, kelissózderdi, elshilikterdi – bárin de beıbit jolmen sheshý bıleýshilerdiń syrtqy saıasatyndaǵy ádisteri ekenine de tereńdep bardy. Qazaq handary men ashtarıhanılerdiń 1559 jyly jasalǵan beıbit kelisimsharttarynyń tolyq mátini «Tarıh-ı-alamaraıı Abbasıde» berilgenin, sol sekildi qazaq bıleýshileri Qazaq handyǵynyń negizinen áskerı kúshtiń arqasynda qol jetkizgen syrtqy saıasattaǵy jetistikterin dıplomatııalyq kelisimshart-aktileriniń kómegimen baıan etýge umtylǵanyn, kelisimshartqa qol qoıar aldynda qujattyń mátinine kelisý kezinde júıeli pikiralmasýlar bolǵanyn atady. Kelisim jónindegi qujattar belgili bir kepildikterdi qamtyp, seriktes­ter arasyndaǵy qatynastardy retteý, ol tusta ondaı iske aıǵaq kýálerdi tartý, quqyq­tyq jaǵyn jan-jaqty qaras­tyrýdy basty nazarda ustaǵanyn eske aldy. Kóptegen kelisimderde «odaq» ter­mıni «ant» sózimen ushtastyrylyp otyrǵan. Máselen, eki bıleýshi qol qoıa­tyn kelisimi bir mezgildegi ant bolyp esep­telgen. Buǵan bir dáıek: «Aýasy jan sergiter kelisti jer Keles ózeniniń jaǵasy» (Abdallah-hannyń) baqýat áske­riniń sherýi (kótergen) shańnan peıishteı peıildi alǵan kezde kók kúmbezindeı saraıǵa qazaq sultandarynan elshi keldi. Bıik tabaldyryq aldynda ol mynadaı habar aıtty. Barlyq sultandar eren súıispenshilik pen sheksiz dostyqtan (hanǵa) sálem joldap, duǵasy (men) ta­qýa­lyq qulyǵyn bildiredi. Olar nıetteriniń adaldyǵyn, sheksiz beril­­­­gendigin aıtyp, (hanmen) biraýyzdy odaqta (bolmaq). Buǵan qosa olar «biz mártebeli hanmen jasasqan kelisim men odaǵymyzdan qazir de aınymaımyz», dep málimdeıdi», degen sózder mysal bola alady. Qazaq tarıhyn tereńnen zerttep júrgen professor áýlettik nekelerge qatysty oı órbitkende, bul handyqtardyń arasyndaǵy dostyq baılanystardy nyǵaıtýdy kózdegenin, soǵan qyzmet etkenin tilge tıek etti. Áýlettik nekeler kelisimshartynyń jasalýy kezinde tartý taralyǵy almasý, áýlettik nekede odaq qurýdyń jáne ony saqtaýdyń dástúrge saı qajet bar amaly da oılastyrylǵanyn jetkizdi. Professor sońǵy jyldary shet memleketterge júrgi­zilgen ekspedısııalardyń nátıjesin­de Qytaı, Túrkııa, Fransııa, Ulybrı­tanııa, Shveısarııa qorlarynan, kitaphanalarynan, mýzeılerinen tabylǵan biregeı materıaldar men qundy jádigerler týraly naqty mysaldar keltirip, oǵan jurttyń nazaryn aýdardy. Ásirese, Abylaı hannyń Ábilpeıiz sultannyń, taǵy basqalardyń kórshi memleketter bıleýshilerine joldaǵan resmı hattary, dıplomatııalyq baılanystar týraly, saýda-ekonomıkalyq, mádenı qatynastar jaıly málimetter de tereń zertteýdi qajet etetin sekildi. Taǵy bir atap aıtarlyq mańyzdy jaıt, jerdiń shalǵaılyǵyna, qazirgi ýaqyttaǵy kommýnıkasııalardaı baılanystyń bolmaǵanyna qaramastan, Qazaq memle­keti kórshi eldermen tyǵyz qarym-qatynas jasap turǵanyn tilge tıek etip, oǵan qazaq handary men sultandarynyń Qytaı, Reseı, Túrkııa, Orta Azııadaǵy el bıleýshilerimen hat almasýy dálel bolatynyn da eske saldy. Munymen birge, sol dáýirlerde salynǵan sýretter, aqshalar erekshe este qalary sózsiz. Ásirese, Shaıbanı hannyń, qazaq jaýyngerleriniń, t.b. dúnıeler ult tarıhyna qosylǵan úles dep bilemiz. «Parıjde kitaphanalar men mýzeı­lerdiń qorlarynda jumys istegen kezde ataqty Gıme Azııa óneri mýzeıinde saqtaýly ıtalıan sýretshisi Djýzeppe Kastılonıdiń «Qazaqtar syılyq retinde jylqy syılaýda» degen biregeı kartınasy alǵash ret tabyldy. Sýretti taldap saraptaǵanda, ondaǵy beınelen­gen tarıhı oqıǵalar Abylaı hannyń el bılegen dáýirine jáne onyń qytaı ımperatory Sıanlýnmen dıplomatııa­lyq qatynastaryna qatysty ekeni anyqtal­dy», – degen Merýert Ábýseıitova HVI-HIH ǵasyrlar­daǵy ha­lyq­­aralyq qatynastarǵa toqtal­dy. Bul baıanda­madaǵy tyń derekter, ásirese, bul­tartpaıtyn derekkózderi, onyń ishin­de sýretter aldaǵy ýaqytta qalyń jurt­tyń qolyna tıip jatsa, quba-qup bolar edi. Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-dyń dúnıejúzi tarıhy, tarıhnama jáne derektaný kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Qalqaman Jumaǵulovtyń «Túrkiler men qazaqtar tarıhyna qatysty jańa Batys derekteri» atty baıandamasy da sátti shyqty. «Ortalyq Azııa dalasynan shyqqan túrkiler antık zamany men orta ǵasyrlar dáýiriniń túıisindegi iri etnos edi. Qazaqstannyń ejelgi tarıhy, bul – ǵalamdyq túrki tarıhynyń quramdas bóligi. Bul jerde túrki-ǵundardyń tarıhyn tereń zertteý asa mańyzdy. Sebebi, ǵundar IV ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastaý alatyn Azııa men Eýropa tarıhyndaǵy halyqtardyń uly qonys aýdarýy dep atalatyn dáýirdiń bastamasyn qalyptastyrdy», degen ǵalym bul dáýir álem tarıhynyń betburys kezeńi bolǵanyn, óziniń sırek kezdesetin qujattary boıynsha Eýropada birinshi oryn alatyn Vatıkanda, Vatıkannyń Apostol kitaphanasynyń qorlary men bólim­derinde ǵylymı-zertteý izdenis­terin júrgizgenin, onda Ǵun ımperııa­sy, Avar jáne Túrki qaǵanattary tarı­­hyna, orta ǵasyrlar kezeńindegi Qazaq­stan terrıtorııasyndaǵy memleket­tik birlestikterge qatysty jańa derektik málimetterdiń anyqtalǵanyn, munyń bári latyn tilinde jazylǵanyn, jalpy bul qundylyqtardy bilý úshin latyn ne kóne grek tilin meńgerý kerektigin eske saldy. Osy jaǵynan kelgende, óziniń ol tilderdi jaqsy biletinin aıtyp, Rım papalarynyń hattary, hronıkalar, saıahatshylardyń, mıssıonerlerdiń jazbalary jáne ózge de narratıvti sıpattaǵy málimetter Ǵun, Túrki qaǵanattary, Deshti-Qypshaq, Altyn Orda, Shyǵys pen Batystyń Uly Jibek jolyndaǵy yqpaldasý tarıhyna qatysty qundy málimetter bar ekenin atady. Jalpy, bul baıandamadaǵy tyń derekter, ásirese, 452 jylǵy ǵun bıleýshisi Attıla men I Lev Papanyń kezdesýin beınelegen sýret bizdiń arǵy ata-babalarymyzdyń qandaı bolǵanyn ańǵartatynyn aıtyp, «...osy ýaqytqa deıin bir de bir basylymda kezdespegen Ǵun ımperııasy men Rımge qatysty Attılanyń úshinshi beınesiniń alǵash ret meniń izdenisim nátıjesinde Vatıkan murajaıynan tabylǵandyǵyn basa kórsetkim keledi», dedi. Munymen qatar, Qazaqstan tarıhy, túrki álemi jáne Ortalyq Azııa úshin Rım papalary men Altyn Orda handarynyń arasynda jazysqan hattary, ózge de alǵash ret talqyǵa usynǵan qundy derekter kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmasy anyq. Qazaq tarıhyn zerttep, zerdeleýde úlken oryn alatyn Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Hankeldi Ábjanov Qazaq handyǵynyń qurylý alǵysharttary týraly oı qozǵap, Qazaq memlekettiginiń tarıhyn, ǵylymı tanym bıiginen dáýirlegende basty metodologııalyq ustanymdarǵa memlekettik táýelsizdik, aýmaqtyq ornalasýy, qoǵam músheleriniń erkindigi, bıliktiń tarmaqtalýy, zańnyń ádildigi men qoldanylýy, jeke tulǵanyń tarıhtaǵy róli, eldiń ishki-syrtqy básekege qabilettiligi jatatynyn, bul turǵydan kelgende, Shý men Qozybasyda tý tikken Qazaq handyǵy ultymyzdyń tól tarıhynyń klassıkalyq dáýirin bastaǵanyn, ol úsh ǵasyrǵa sozylyp, 1718 jyly Táýke hannyń qaıtpas saparǵa attanýymen aıaqtalǵanyn atady. H.Ábjanov bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi I myńjyldyqta paıda bolǵan saqtar memleketinen bastap, alda aıtqanymyzdaı, HV ǵasyr ortasynda shańyraq kótergen Qazaq handyǵyna deıingi aralyqta Eýrazııanyń saıyn dalasynda ómir súrgen memleketterdiń qurylymy men eldi basqarý ádis-tásiline, tipti zańnamalaryndaǵy uqsastyq pen sabaqtastyqty sanamalap ótti. 15 qazaq hany bılik tizginin ustaǵanyn atady. Ol: «Qazaq handyǵynyń shańyraq kóterýi halqymyzdyń básekege qabi­lettiligin kýálendirgen uly betburys. Ulttyq sanamyzǵa óshpesteı jazylǵany sonshalyq, táýelsizdik tusynda handar men bılerge, batyrlar men sultandarǵa qurmetimiz jańa serpinmen syrtqa shyqty. «Máńgilik El» ıdeıasynyń ómirsheńdigine bul da bir aıǵaq dálel ekeni sózsiz», dep baılam jasady. Al «Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyn toılaý jáne qazirgi Qazaq­stan: dástúr, sabaqtastyq jáne jańa suranystarǵa jaýap» atty sózinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov, tarıhtyń qoǵam ómiri men ulttyń damýyndaǵy orny men mańyzyna búgingi kún bıiginen oı ji­berip, «Urpaqtar biriniń jolyn biri jalǵaıdy... Ol jol – sara jol, «Máń­gilik Eldiń» joly!» degen Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sózin dáıekke keltirip, eldiń tutastyǵy men tatýlyǵyn tilge tıek etip, Memleket basshysynyń 5 ınstıtýttyq reformasy, ony júzege asyrý jolyndaǵy 100 qadamǵa nazar aýdaryp, 2003 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy iske qosylǵanyn, sodan bergi ýaqytta ult rýhanııatyna den qoıyp, jan-jaqty zertteýler júrgizilip jatqanyn, eldigimizdiń erekshe bir kezeńi Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy ekenin atap, búgingi alqaly jıyn soǵan arnalyp otyrǵanyn aıtty. Sóıtip, bul «Máńgilik Eldiń» altyn qazyǵy sanalatynyn jetkizdi. Ǵalym munymen qatar, bastalǵan isti tııanaqty júrgizý úshin jańa baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttaryn jasaqtaý, qundy qujattar ortalyǵyn qurý, ózge de keleli isterdi jurt talqysyna usyndy. Qazaq topyraǵyndaǵy ádebıet pen ónerdiń, jalpy rýhanııattyń altyn ordasy ispettes Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ýálıhan Qalıjan: «Qazaq handyǵynan «Máńgilik Elge» deıin» degen baıandamasynda ýnıversıtet pen ǵylymı ıns­tıtýt birlesip ótkizgen bul alqaly jıynda, biz alǵa qoıǵan bir maqsat, tek qazaqtar ǵana jınalyp alyp, tarıhymyz týraly sóz qozǵaı bermeı, táýelsiz Otanymyzdaǵy shetel dıplomattary ókilderin de qatystyra otyryp, olardy da ulttyq tarıhymyzdyń arǵy-bergi kezeńderinen habardar etýdi oılastyrǵan edik dedi. – Ol úshin konferensııany ilespe aýdarmamen, keıbir tusta aǵylshyn tilin biletin azamattardy shaqyryp, solardyń tárjimasymen júrgizýdi jolǵa qoıdyq. Buǵan qosa aldyn ala daıyndalǵan baıandamalardy úsh tilde kitapsha etip shyǵaryp, jınalǵan jurtqa usyndyq. Birden aıtaıyn, bul óz nátıjesin berdi, deı kelip, «Ejelden qazaq shańyraǵynyń tereń qaınar bulaǵy men kún sáýleli kúmbezi uly dala boldy. Sol dalada ómir súrgen tarıhymyzdy jasaǵan tulǵalardyń orny qashanda bólek. Osydan da bolar, tarıhty uly tulǵalar jasaıdy degen uǵymnyń aıtylatyny. Eger bizdiń túrkilik negizimizge júginsek, sonaý Edil (Attıla) patshadan bastap uly dalada tarıh damýyna ózgeris ákelgen, uly ister jasap, qıyn sátte halyq qorǵany bolǵan jarqyn tulǵalar az bolǵan joq», deı kele ol «qazaq» sóziniń shyǵý tegine toqtalyp, A.Levshınniń sózine júgindi. Shved saıahatshysy, geograf, jazýshy Sven Anderstiń: «...Olar ózderin «qaısaqtar», ıaǵnı erjúrek jigit­ter dep ataıdy jáne de ózderiniń daladaǵy jeke ómirine óte rıza; olar úshin dúnıede erkindikten artyq eshteńe joq, olar basshylyq etýge umtylmaıdy», degen sózin keltirip, sol erkindik súıgish halyq 550 jyl buryn óziniń tuńǵysh Qazaq handyǵyn qurǵanyn, onyń basynda Jánibek pen Kereıdiń turǵanyn atap ótti. Ol kezdegi qazaqtar ózine tıesili jerdi jan salyp qorǵaǵanyn, ózgelerge bir taban da bastyrmaǵanyn, b.z.d. II ǵasyrǵa jatatyn qazaq taıpalarynyń on bes kóne jazba eskertkishi «Talas rýnalary» degen atpen ǵylymda málim ekenin tilge tıek etti. VII-VIII ǵasyrlarda úısinder Oǵyz qaǵan týraly epıkalyq poema shyǵarǵanyn, onyń túpnusqasy 812-814 jyldary joıylǵanyn, al bul shyǵarmanyń qaıta qalpyna keltirgen kóshirmesi Parıj ulttyq kitaphanasynyń qorlarynda saqtaýly turǵanyn da eske saldy. «Qazaq handyǵy kezinde arab árpinde óz jazýy boldy, óz teńgeleri soǵyldy. Odan basqa qazaq handarynyń dala zańdary jınaǵy shyqty. Olardyń ishinde eń belgilisi – Táýke han tusynda qabyldanǵan «Jeti jarǵy» zańy, sondaı-aq, bıler soty, han taǵy men táji boldy», dep orys derekterinde Máskeý patshalary Qazaq handaryn «qazaq patshasy» nemese memleket basshysy» dep ataǵanyn alǵa tartyp, Qasym han qaıtys bolǵannan keıin kimniń bılik basynda qalǵanyn bilip berýin suraǵan patshanyń bir haty bar ekenin atady. Budan keıin ǵalym bizdiń babalary­myzdyń máńgilik halyq, máńgilik memleket qurý týraly máńgilik maqsaty búgin Nursultan Nazar­baevtyń «Máńgilik El» ıdeıasynda jańa maǵynaǵa ıe bolyp otyrǵa­nyn, bul M.H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» kitabynda: «Shyńǵys hannyń joryqtaryna qatysqan barlyq túrki taıpalary tarıhı turǵyda túrkiler bolǵanymen ózderin dańqqa bóleý úshin mońǵoldar (máńgilik memleket jaýyn­gerleri)», dep jazýynyń arǵy jaǵynda búgingi uly ıdeıamyz jatqanyn eske saldy. Professor óziniń sózin túıinderde, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń: «Qazaqstan tarıhtyń dańǵyl jolynan alysta boldy dep esepteıtinder qatelesedi. Onyń kóne jerinde barlyq adamdar sııaqty balalyq, jastyq jáne kemeldik shaqtaryn óziniń órkendeý, kúırep kúlden qaıta túleý dáýirlerin bastan keshken kóptegen memlekettik qurylymdar tirshilik etti. Táýelsizdiktiń qalpyna kelýi – bizdiń babalarymyzdyń azattyq úshin kóp­ǵasyrlyq kúreste keltirgen qurban­dyqtarynyń zańdy ótemi. Taǵdyrdyń óz erkimen iske asyrǵan tarıhı ádilet­tiliginiń saltanaty. Keń-baıtaq osy jerimizdi aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap qalǵan atalarymyz ben babalarymyzdyń eńbegi», degen tereń maǵynaly oıyn alǵa tartty. Sonymen, «Han balasynda qazaqtyń qaqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn!» dep Álıhan Bókeıhanov aıtpaqshy, azat jurttyń tórt qubylasyn túgendeý jolyndaǵy taǵy bir qadamy, irgetasy kesheden beri emes, atam zamannan qalyptasqanyn dáıekteý jónindegi ıdeıa aıasynda atalyp ótip jatqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy desek, soǵan arnalǵan joǵarydaǵy alqaly jıynda memleketimizge kerek, urpaq uǵynyp qana qoımaı, esine saqtaıtyn nebir derek kózderi aıtyldy. Endigi jerde ol qundylyqtar ǵylymı ortada ne bolmasa oqý oryndarynda qanat jaıyp qana qoımaı, búkil jurtqa jetip jatsa quba-qup bolar edi. Ásirese, jas urpaq óziniń kim ekenin, qaıdan shyqqanyn, kimnen taraǵanyn túsinip, túısiner edi. Taǵy bir aıtaıyn degenimiz, qazir Otanymyzdyń barlyq óńirinde osyndaı konferensııalar ótip jatyr. Bul taǵylym alar, ónege úırener, ulttyń úlgi tutar ulyqtaryn jan-jaqty tanyp bilýge arnalsa, qane. Tek ótkizdik degen esep úshin birin biri qaıtalap jatpasa eken degen oıdy da ortaǵa sala ketsek artyq bola qoımas.

Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».

Sýretter M.Ábýseıitovanyń jeke muraǵatynan alyndy.